Tekst
Video
Spel og leik
Konkurranse
Lydinnspeling
Oppgåve
Faglitteratur
Lærarrettleiing

Gløymt passord?

 

Læringsmål

{{learningObjectiv.description}}

Oppgåva er no levert

{{assignment.Index}} {{assignment.Type}}

Kommentar

Oppgåver

{{assignment.Comment}}

Gå til oppgåver
print

Om geotermisk energi

Klassetrinn 8.-10. klasse Fag Naturfag Læringsfokus Teknologi og produksjon Tema Energikjelder Emne Kjemi Jorda Type Tekst
Omgeotermi2.jpg

Djupt nede i jordas indre finst det store mengder varme som nokre stader kjem nært overflata. Vi kjenner det som vulkanar og geysirar med flytande lava og glovarmt vatn. Denne varmen kan nyttast til å varme opp hus og produsere elektrisitet. 
På Island kjem ein tredjedel av elektrisiteten frå varmen i undergrunnen og nesten heile varmeproduksjonen, men dei andre nordiske landa utnyttar ikkje undergrunnen i same grad. På Island er varmen så klar og tilgjengeleg at han har vore enkel å utnytte, men etter kvart vil interessa for naturleg jordvarme òg spreie seg til andre land.


Varme frå jordas indre

Midt i jorda, meir enn 6300 km under føtene våre, er temperaturen nesten 5000 gradar. Det reknar ein i alle fall med, for enno har ingen bora eit hol inn til kjernen av jorda. Allereie i 1970 planla russiske forskarar eit forsøk med å bore eit hol ned til mantelen, som ligg 15 km under jordoverflata. Det tok 13 år å bore ned til 12 kilometer djupn, og der var det nesten 200 gradar varmt. Ingen har greidd å bore noko særleg lenger ned. Det er anslått at temperaturen stig med ca. 24 gradar for kvar kilometer ein nærmar seg kjernen. Årsaka til at det er så varmt, heng saman med korleis planeten blei skapt – planeten opplevde eit massivt meteorregn frå verdsrommet. Det verka litt som bomber, og det fekk temperaturen til å stige og overflata til å smelte.

Dei fleste grunnstoffa, som t.d. jern, nikkel og krom, blei flytande, og når ting blir flytande, fell dei tyngste tinga til botnen – altså inn mot midten av jorda. Rørsla frigjorde endå meir energi, og fekk temperaturen til å stige ytterlegare. Samstundes blei dei ytste laga langsamt kjølte ned og fungerte som ein slags isolasjon som heldt på varmen. Nokre av stoffa i jordas indre er og var òg radioaktive, og derfor heldt dei fram med å frigi varme til omgivnadene. Derfor er jordas indre den dag i dag ein ekstremt varm masse av metall – som på grunn av det enorme trykket ikkje er flytande, men faktisk fast, trass at jern smeltar allereie ved 1500 gradar, og temperaturen altså er meir enn 3500 gradar høgare enn smeltepunktet.

 


Utnytting

Kort fortalt finst det to måtar å utnytte varmen under jorda på. På dei stadene der temperaturen er svært nær overflata, kan det borast ein brønn rett ned til staden der det finst varmt vatn. Det kallast for ein produksjonsbrønn. Trykket i brønnen gjer at vatn og damp stig opp mot overflata. Dampen kan få ein turbin til å rotere og produsere elektrisitet, mens det varme vatnet kan førast direkte ut til bustader og nyttast til å varme dei opp og lage varmtvatn. Til slutt blir vatnet ført attende der det kom frå, slik at trykket og vassmengda under jorda vert oppretthaldne.

Den andre måten å nytte varmen i jorda på er ved å byggje ei varmepumpe som kan utnytte at temperaturen berre ein meter under overflata alltid er sju–åtte gradar varm. I ei varmepumpe sirkulerer væske i eit røyr, og blir varma opp frå to–tre gradar til temperaturen jorda held – akkurat som når du varmar noko i hendene. To stoff som er i kontakt med kvarandre, vil alltid overføre varmeenergi til kvarandre, slik at begge har same temperatur. 

Inne i varmepumpa finst det ei væske som kallast for kjølevæske, som har eit svært lågt fordampingspunkt. Det betyr at væska blir til damp allereie ved 5 gradar. Som du kanskje veit, blir vatn til damp ved 100 gradar, men nokre stoff blir omgjorde til damp ved høgare eller lågare temperaturar. Når eit stoff blir gjort om til damp, endrar det eigenskapar. Det kan t.d. setjast under trykk slik at temperaturen blir høgare. Dette prinsippet blir nytta i varmepumper. 

Med andre ord varmar jordavarmen ei væske med nokre få gradar – men nok til at det kan få kjølemiddelet til å bli omgjort til damp – eller rettare sagt gass. Gassen blir sett under trykk og blir 80 gradar varm. Denne varmen blir nytta til oppvarming av vatn, som kan nyttast til å gi varmt vatn i springen og radiatorane. Denne prosessen blir gjenteken heile tida mens jordvarmen sørgjer for å auke temperaturen med berre nokre få gradar. 

Logg inn for å lesa meir

Oppgåver

  • Fleirvalsoppgåver

  • Temaoppgåve

    • 1Temaoppgåve

       

      Vis med figurar og skildringar korleis ein kan produsere elektrisitet og varme ved hjelp av energien i jordas indre.

    • 2Temaoppgåve

       

      Lag ein plansje med jordas geologiske aldrar og forklar korleis varmen i jordas indre kom til.

  • Vennskapsklasse

    • 1Vennskapsklasse

       

      Finn bilete på internett som viser spor av vulkansk aktivitet i landet du bur i. Det er ikkje berre på Island jordas indre har etterlate seg spor i landskapet. Send bileta til vennskapsklassen dykkar og kommenter.